Tranh màu nước đẹp nhờ độ trong: màu được đặt thành lớp mỏng, ánh sáng xuyên qua lớp màu, chạm mặt giấy trắng rồi dội lại mắt người xem. Vì thế trong tranh màu nước, màu trắng gần như luôn là màu của giấy, và giấy tốt hay xấu quyết định tranh bền hay không.
Cũng vì mỏng và nằm trên giấy, tranh màu nước là chất liệu nhạy cảm nhất trong nhà: sợ nắng, sợ ẩm, sợ tay chạm. Lồng kính có viền đệm không phải để cho sang, mà là cách duy nhất để giữ nó lâu. Bài này nói chuyện giấy, chuyện nhận ra tranh vẽ tay và chuyện treo.
Trắng là giấy, nên giấy là tất cả
Người vẽ màu nước không có màu trắng để phủ lên như sơn dầu. Chỗ nào cần sáng nhất, họ để trống, hoặc che lại trước khi vẽ. Nhìn một bức màu nước, những đốm sáng trên mặt nước, vệt nắng trên mái nhà chính là mặt giấy chưa bị chạm cọ.
Giấy vẽ màu nước tốt làm từ sợi bông, thường ghi là cotton một trăm phần trăm. Sợi bông dài, dai, chịu nước, chịu được cọ đi lại nhiều lần, và nếu không có axit thì giữ màu trắng rất lâu. Giấy rẻ hơn làm từ bột gỗ, dễ xù khi ướt, và nếu còn axit thì theo năm tháng ngả vàng, giòn, kéo theo cả màu vẽ.
Giấy màu nước còn có độ dày, tính bằng gam trên mét vuông. Giấy mỏng gặp nước cong vênh, giấy dày phẳng hơn. Mặt giấy có loại mịn, loại vân vừa, loại vân thô; vân thô làm màu lắng xuống các hõm, tạo hiệu ứng hạt.
Người mua tranh không cần thuộc tên các loại giấy. Chỉ cần hỏi: giấy cotton hay giấy bột gỗ, có ghi không axit không. Câu trả lời cho biết tờ tranh có giữ được qua vài chục năm hay không.
Dấu hiệu tranh màu nước vẽ tay
Viền màu đọng. Ở mép một vệt màu khô, màu dồn lại thành đường viền đậm hơn bên trong. Đây là đặc trưng khó in giả cho thật.
Vệt loang hình bông. Chỗ nước nhỏ thêm vào mảng màu đang khô tạo vết loang có mép lượn như bông cải. Hoạ sĩ có khi cố ý, có khi tình cờ.
Hạt màu lắng. Một số màu lắng thành hạt li ti trong vân giấy, nhìn gần thấy lấm tấm như cát.
Giấy gợn nhẹ. Giấy vẽ ướt thường gợn sóng nhẹ dù đã căng. Tranh in phẳng tuyệt đối.
Nét bút chì phác. Dưới lớp màu mỏng hay thấy đường chì mờ, đôi chỗ bị tẩy. Bản in có thể in cả nét chì, nhưng không có độ bóng than chì khi nghiêng.
Mép tờ giấy. Giấy làm khuôn có mép xơ tự nhiên ở bốn cạnh hoặc hai cạnh. Giấy cắt máy thì mép thẳng.
Không chấm mực. Soi kính lúp: vẽ tay thấy màu thấm theo sợi giấy, bản in thấy chấm mực li ti đều.
Hai bức cùng cảnh khác nhau. Hoạ sĩ vẽ lại một cảnh nhiều lần thì mỗi bức khác chỗ loang, chỗ đậm. Nhiều bức giống hệt là bản in.
Vì sao màu nước phai và phai thế nào
Màu nước là bột màu trong một chút keo, đặt thành lớp rất mỏng. Không có lớp dầu hay lớp nhựa dày che chắn, mỗi hạt màu gần như phơi thẳng ra ánh sáng. Tia cực tím trong nắng, và cả trong ánh đèn huỳnh quang gần, phá dần một số chất màu.
Không phải màu nào cũng phai như nhau. Các hãng màu đánh giá độ bền sáng của từng màu và in lên tuýp. Màu đất, màu từ khoáng thường rất bền; một vài màu hồng tím, màu nhuộm hữu cơ tươi lại dễ phai. Một bức tranh vẽ bằng màu học sinh có khi sau vài năm treo chỗ sáng đã mất hẳn sắc hồng.
Phai thường không đều. Màu mỏng phai trước, màu dày còn lại, nên bức tranh lệch tông: bầu trời hồng hoàng hôn thành trời xám, cánh hoa đỏ thành cam nhạt. Phần tranh nằm dưới viền khung có khi còn nguyên màu, so ra mới thấy phần lộ đã phai nhiều.
Phai rồi thì không lấy lại được. Không có cách nào làm màu nước "tươi lại" mà không vẽ đè. Vì vậy với màu nước, phòng là chính: chọn chỗ treo, chọn kính, và hỏi người vẽ dùng loại màu nào.
Lồng khung tranh màu nước cho đúng
Luôn có kính hoặc mica. Bụi, ẩm, côn trùng, tay chạm đều hỏng mặt giấy. Mặt tranh màu nước không lau được.
Có viền đệm giữa tranh và kính. Viền giấy dày, còn gọi là paspartu, giữ khoảng hở để mặt tranh không dính vào kính khi hơi ẩm đọng.
Viền và bìa sau không axit. Bìa thường có axit, lâu ngày làm giấy tranh ố vàng theo đường viền.
Không dán keo cả mặt sau. Tranh chỉ nên được treo bằng vài bản lề giấy ở cạnh trên, để giấy co giãn tự do theo độ ẩm.
Chọn kính chống tia cực tím nếu treo chỗ sáng. Kính thường cản một phần, kính lọc tia cực tím cản nhiều hơn. Vẫn không thay được việc tránh nắng thẳng.
Lưng khung kín. Dán kín lưng khung giảm bụi và côn trùng nhỏ bò vào.
Không treo trong phòng tắm, bếp. Hơi nước đọng trong khung là con đường ngắn nhất tới vết mốc.
Kiểm vài tháng một lần. Nhìn kỹ góc khung xem có đốm nâu, có mờ hơi nước trong kính không, nhất là mùa nồm.
Chọn chỗ treo tranh màu nước trong nhà
Trước khi khoan tường, thử đi một vòng nhà theo các bước này:
- Đứng ở vị trí định treo vào buổi trưa. Nếu có vệt nắng chạm tới tường vào bất kỳ giờ nào trong ngày, bỏ chỗ đó.
- Nhìn tường đối diện cửa kính. Ánh sáng phản từ sàn, từ kính vẫn mạnh hơn người ta nghĩ. Tường vuông góc với cửa sổ thường an toàn hơn tường đối diện.
- Sờ tường vào mùa nồm. Tường giáp nhà tắm, tường hướng ra ngoài trời hay đổ mồ hôi. Tường trong, khô ráo là chỗ tốt.
- Tránh đèn rọi quá gần. Đèn chiếu sát tranh, nhất là đèn nóng, vừa làm phai vừa làm khô giòn giấy. Đặt đèn xa, ánh sáng dịu.
- Đổi tranh theo mùa nếu có nhiều bức. Người chơi màu nước lâu năm hay luân phiên, cất bớt bức này vào hộp tối, treo bức khác, để không bức nào phơi sáng quanh năm.
Một bức màu nước đẹp đặt ở hành lang ít sáng, có đèn dịu, thường sống lâu hơn nhiều so với treo ở bức tường đẹp nhất phòng khách mà ngày nào cũng nhận nắng chiều.
Câu hỏi thường gặp
Tranh màu nước có bền không?
Bền nếu giấy tốt, màu tốt, được lồng kính có viền đệm và treo tránh nắng trực tiếp. Màu nước là chất liệu nhạy sáng nhất, nên chỗ treo quyết định gần như mọi thứ.
Giấy cotton và giấy bột gỗ khác nhau thế nào?
Giấy cotton làm từ sợi bông, dai, chịu nước, giữ trắng lâu nếu không axit. Giấy bột gỗ rẻ hơn, dễ xù khi ướt và có thể ngả vàng theo năm tháng nếu còn axit.
Tranh màu nước bị phai có phục hồi được không?
Không thể làm màu đã phai trở lại như cũ mà không vẽ đè. Người phục chế có thể làm sạch, xử lý vết ố, nhưng màu mất thì đã mất.
Paspartu là gì?
Paspartu là viền giấy dày đặt giữa tranh và kính, có ô cắt để lộ phần tranh. Nó vừa làm đẹp vừa giữ khoảng hở để mặt tranh không chạm kính.
Tranh màu nước có treo phòng ngủ được không?
Được, phòng ngủ thường ít nắng hơn phòng khách nên khá hợp. Chỉ cần tránh tường đối diện cửa sổ và tránh gần phòng tắm.
