Mặt sau một bức tranh sơn dầu kể nhiều chuyện hơn mặt trước: toan vải lanh thường sợi không đều, có cục, màu nâu xám tự nhiên; toan cotton trắng ngà, sợi đều đặn. Khung căng tốt có những miếng nêm nhỏ ở góc để căng lại khi toan chùng, có cạnh vát để vải không chạm vào thanh gỗ. Lật tranh lại một phút là biết người làm có để tâm đến phần không ai nhìn hay không.
Người mua tranh hiếm khi lật mặt sau, người bán cũng ít khi mời. Nhưng ở xứ nóng ẩm, chính phần sau ấy quyết định bức tranh có chùng, có mốc, có rạn sau vài mùa hay không.
Toan là gì, và vì sao vải lại quan trọng
Toan là tấm vải được căng lên khung gỗ và phủ một lớp lót để vẽ. Lớp lót ngăn dầu trong màu ngấm vào vải, vì dầu ăn mòn sợi vải theo thời gian. Ngày nay lớp lót phổ biến là loại gốc acrylic, thường gọi chung là gesso, dùng được cho cả sơn dầu lẫn acrylic.
Vải lanh là vải truyền thống của tranh sơn dầu. Sợi lanh dài, chắc, có độ không đều tự nhiên tạo nên vân mặt tranh. Vải cotton mềm hơn, đều hơn, rẻ hơn, phổ biến ở toan bán sẵn. Cả hai đều dùng được, và rất nhiều tranh tốt được vẽ trên cotton.
Khác biệt rõ nhất là độ co giãn với ẩm. Toan nào cũng chùng khi trời ẩm, căng khi trời khô, nhưng cotton thường chùng nhiều hơn. Ở mùa nồm, có những bức sơn dầu trên cotton mỏng thấy rõ gợn sóng ở góc.
Ngoài vải, còn có toan dán lên ván, bìa cứng. Mặt toan dán phẳng, không rung, không chùng, hợp khổ nhỏ. Có hoạ sĩ vẽ thẳng lên ván gỗ đã lót. Mỗi loại nền có tính cách riêng, và lật mặt sau là thấy ngay.
Lật mặt sau: đọc từng thứ
Màu và sợi vải. Nâu xám, sợi to nhỏ không đều, có cục nhỏ là xu hướng vải lanh. Trắng ngà, sợi mịn đều là xu hướng cotton.
Lớp lót có thấm ra không. Mặt sau sạch là lót kỹ. Thấy vệt dầu loang ra mặt sau là dấu toan lót mỏng, về lâu dầu có thể hại vải.
Nêm ở góc. Những miếng gỗ hình tam giác nhỏ gài trong góc khung. Có nêm thì khi toan chùng, gõ nhẹ nêm vào là căng lại được.
Khung có nêm hay khung đóng chết. Khung đóng chết bốn góc không chỉnh được. Với khổ lớn, khung không nêm là điểm trừ.
Thanh giằng. Tranh khổ lớn cần thanh giằng giữa để khung không vặn. Thiếu giằng thì khung dễ xoắn, góc tranh không phẳng.
Cách đóng ghim. Ghim đều, cách nhau vừa phải, vải gấp gọn ở góc. Ghim thưa, vải nhăn ở góc là dấu căng vội.
Ghi chú của hoạ sĩ. Nhiều hoạ sĩ ghi tên tranh, năm, chất liệu, chữ ký phía sau. Thông tin này đáng chụp lại làm hồ sơ.
Vết mốc, vết ố. Đốm đen, đốm xanh ở mặt sau là dấu tranh từng ở chỗ ẩm. Mốc mặt sau có thể lan ra mặt trước.
Tem, nhãn cũ. Nhãn phòng tranh, triển lãm dán sau khung là một phần lịch sử của tranh. Đừng bóc đi.
Cạnh vát: chi tiết nhỏ cứu mặt tranh
Nhìn kỹ thanh khung căng tốt, cạnh tiếp xúc với vải được vát nhẹ hoặc có gờ nổi ở mép ngoài. Nhờ vậy vải chỉ tựa lên mép ngoài, phần giữa không chạm vào thanh gỗ.
Khung thanh vuông vức không vát thì vải tì sát thanh gỗ. Lâu ngày, nhất là khi có ai ấn vào mặt tranh, đường của thanh gỗ hằn lên mặt trước thành một vệt thẳng, có khi kèm vết rạn chạy song song với khung. Người chơi tranh lâu năm gặp nhiều bức sơn dầu có "đường khung ma" như thế.
Cũng vì lý do này, không nên dựng nghiêng tranh để vật gì tì vào mặt sau, không nhét giấy tờ vào khe giữa toan và khung, không để tranh úp lên mép bàn. Một vật cứng ép vào toan từ phía sau sẽ đẩy lớp màu phía trước rạn ra.
Khi đặt làm khung căng lại hoặc mua toan, hỏi thẳng người thợ khung có vát cạnh không. Đó là câu hỏi cho thấy mình biết, và thợ tử tế sẽ quý.
Tranh mua ở xưởng cuộn về: căng lại thế nào cho an toàn
Nhiều tranh sơn dầu được bán cuộn để dễ mang đi, rồi căng lại ở nơi mới. Đây là chỗ hay hỏng nhất:
- Chờ sơn khô đủ. Tranh mới vẽ, sơn còn mềm thì không nên cuộn. Hỏi người bán tranh đã khô bao lâu.
- Cuộn mặt tranh ra ngoài. Cuộn quanh một ống to, mặt tranh hướng ra ngoài, lót giấy mềm không axit. Cuộn mặt vào trong làm lớp màu bị nén, dễ rạn khi mở.
- Không gập. Gập đôi một bức sơn dầu là để lại vết gãy vĩnh viễn.
- Mở ra ở nhiệt độ phòng. Mở cuộn chậm, không mở khi trời lạnh, không phơi nắng cho mềm.
- Căng ở thợ quen làm tranh. Thợ căng toan giỏi kéo đều bốn phía, giữ đúng tâm hình, chừa đủ mép vải.
- Chọn khung có nêm và vát cạnh. Đây là lúc rẻ nhất để có một khung tốt.
Tranh khổ lớn, tranh có lớp màu đắp dày nên đặt mua kèm khung căng ngay tại nơi vẽ, gửi đi trong thùng gỗ, thay vì cuộn.
Giữ phần lưng tranh ở xứ nóng ẩm
Để khoảng hở sau tranh. Tranh treo sát tường ẩm thì lưng toan hút hơi nước. Gắn hai miếng đệm nhỏ ở góc dưới khung cho tranh cách tường một chút để gió lưu thông.
Tránh tường giáp nhà tắm, tường ngoài trời. Đó là những bức tường lạnh và ẩm nhất nhà, mặt sau tranh dễ mốc trước.
Phủ lưng bằng tấm bìa thoáng. Một tấm bìa cứng không axit bắt vít vào lưng khung, có vài lỗ thoáng, chặn bụi và va chạm từ phía sau mà không nhốt hơi ẩm.
Kiểm lưng tranh mỗi mùa nồm. Nhấc tranh xuống, nhìn mặt sau và góc khung. Đốm mốc mới thì lau khô bằng khăn mềm, đưa tranh ra chỗ thoáng, rồi tìm nguyên nhân ẩm.
Không xịt chống mốc lên toan. Hoá chất xịt có thể ngấm qua vải và làm hỏng lớp màu mặt trước. Việc xử lý mốc nặng là việc của người phục chế.
Để ý mối mọt ở thanh khung. Bột gỗ mịn rơi dưới chân tranh, lỗ nhỏ trên thanh khung là dấu hiệu mọt. Báo thợ thay khung sớm.
Không treo tranh ngay sau khi lau nhà. Sàn ướt làm độ ẩm phòng tăng vọt trong vài giờ. Chuyện nhỏ nhưng lặp lại quanh năm.
Câu hỏi thường gặp
Toan vải lanh có tốt hơn cotton không?
Vải lanh chắc hơn, ít chùng hơn và là vải truyền thống của sơn dầu, nhưng đắt hơn. Cotton tốt, lót kỹ, căng đúng vẫn cho tranh bền; tay nghề và lớp lót quan trọng không kém loại vải.
Tranh sơn dầu bị chùng phải làm sao?
Nếu khung có nêm, gõ nhẹ các nêm ở góc cho khung nới ra một chút là toan căng lại. Khung không có nêm thì nhờ thợ căng toan xử lý, đừng tự tháo ghim.
Nêm khung tranh là gì?
Nêm là những miếng gỗ nhỏ hình tam giác gài vào khe ở góc khung căng. Đẩy nêm vào làm các thanh khung giãn ra, kéo căng toan mà không phải tháo vải.
Có nên cuộn tranh sơn dầu để vận chuyển không?
Chỉ khi sơn đã khô đủ, cuộn mặt tranh ra ngoài quanh ống to, lót giấy mềm. Tranh có lớp màu dày hoặc khổ quá lớn thì nên giữ trên khung và đóng thùng.
Vì sao trên tranh có vệt thẳng như đường khung?
Thường do thanh khung không vát cạnh, vải tì sát gỗ lâu ngày nên hằn lên mặt trước. Người phục chế có thể xử lý nhẹ và thay khung tốt hơn, nên tránh tự ấn hay là phẳng.
